Safranbolulu Hacı Şerif Ahmed Reşid Paşa'nın Rûhu'l-Mecelle İsimli Eserinde Zaruret Prensibine Dair Yorumları


Creative Commons License

Algül A. B.

Uluslararası Geçmişten Günümüze Karabük ve Çevresinde Dini, İlmi ve Kültürel Hayat Sempozyumu, Karabük, Türkiye, 11 - 12 Ekim 2019, ss.180-189

  • Basıldığı Şehir: Karabük
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.180-189

Özet

Zaruret; korunması gereken beş temel haktan en az birinin kısmen veya tamamen ortadan kalkmasının kuvvetle
muhtemel olduğu durumlarda, mükellefe haramı işleme ve/veya vacibi terk etme ruhsatı veren mazerettir. İçinde
bulunduğu hâlden ancak dinin birtakım emirlerini terk etmek suretiyle kurtulabileceği bu zaruret durumlarında, birey
mazur sayılır. Âyet ve hadislere bakıldığında kolaylık üzerine vurgu yapıldığı görülür. Allah’ın kulları için zorluk değil
kolaylık istediğini belirtmesi, Hz. Peygamber’in kolay olanı tercih ve teşvik etmesi bu bağlamda zikredilebilir.
Dolayısıyla dini emirlerin amacının bireylerin sıkıntıya girmeleri veya meşakkat çekmeleri olmadığı söylenebilir. Bu
nedenle kulların zorlanacakları durumlarda ruhsatlar tanınır.
Usûl âlimleri zaruret konusunu detaylı bir şekilde incelemişlerdir. Bu bağlamda âyet ve hadislerden hareketle
zarûrat-ı hamse denilen, zarar görmemeleri için dini emirlerin ihlal edilebileceği beş temel hakkı (canın, dinin, malın,
aklın, neslin korunması) belirlemişler, bu hakların muhafazası için hangi emirlerin ne dereceye kadar terk edilebileceği,
terk etmenin hükmü gibi hususları tartışmışlar, ilgili nasslara dayanarak genel ilkeler tespit etmişlerdir. Bahsi geçen
ilkeler Mecelle’nin külli kaideleri arasında da yer almakta, dolayısıyla Mecelle üzerine araştırma yapan âlimlerin
incelemeleri kapsamına girmektedir. Bu âlimlerden biri de Rûhu’l-Mecelle isimli sekiz ciltlik bir şerh yazan
Safranbolulu Hacı Şerif Ahmed Reşid Paşa’dır (1858-1918).
Çalışmamızda, bahsi geçen şerhin zaruret prensibine dayalı külli kaidelere dair açıklamaları ele alınacaktır. Bu
bağlamda öncelikle usûl eserlerinde yer alan bilgiler doğrultusunda zarûret konusu incelenecek, ardından Rûhu’lMecelle isimli şerhte konuya ilişkin yapılan inceleme ve tahliller okuyucunun istifadesine sunulacaktır.
  

State of necessity; it is an excuse that gives the person the permit to commit the forbidden and / or to disobey
wajibs where it is highly probable that at least one of the five basic rights that must be protected is partially or
completely eliminated. The person is deemed to be excused in such situations where he can be saved only by
abandoning certain orders of religion. When the verses and hadiths are examined, it is seen that emphasis is placed on
convenience. It can be mentioned in this context that Allah states that He wants convenience rather than difficulty for
His servants, and that the Prophet prefers and encourages the easy. Therefore, it can be said that the purpose of religious
orders is not for humans to get into trouble or suffer. Therefore, in cases where the servants are forced, permissions are
granted.
The scholars have elaborated about necessity. In this context, they set out five fundamental rights called
zarurat-ı hamse (protection of life, religion, property, mind, generation) based on verses and hadiths, in which religious
orders can be violated so as not to be harmed, they have discussed issues such as which orders can be abandoned for the
protection of these rights, and the provision of the cancellation and have determined general principles based on
 relevant verses and hadiths. The said principles are also among the general principles of al-Medjelle, and thus fall

within the scope of the examinations of scholars who research on al-Medjelle. One of these scholars is Hadji Sharif
Ahmed Reshid Pasha (1858-1918) from Safranbolu who wrote an eight-volume commentary named Rouh al-Medjelle.
In this study, the explanations of the said commentary on the general principles based on the necessity
principle will be discussed. In this context, firstly the subject of necessity (darura) will be examined and then analysis
will be presented in the exegesis named Rouh al-Medjelle on necessity.