Kırgız Şair Moldo Niyaz'ın Şiirleri Üzerine Tematik Bir İnceleme


Soytürk İ.

Eğitim Kitabevi, Konya, 2020

  • Basım Tarihi: 2020
  • Yayınevi: Eğitim Kitabevi
  • Basıldığı Şehir: Konya

Özet

XIX. yüzyılın ilk çeyreğinde Kırgızistan’ın Oş bölgesinin Kadamçay ilçesine bağlı Kızıl Bulak dünyaya gelen Moldo Niyaz, ilk eğitimini dinî eğitim veren okullardan alır. Daha sonra da aynı şekilde eğitim veren medreselerde eğitim gören şair, buralarda İslam dini ve Doğu edebiyatlarına ait pek çok eseri okuma fırsatı bulur. Kırgız edebiyatının ilk kalem şairlerinden biri olan Moldo Niyaz dinler tarihi, millî tarih ve felsefe alanında kendisini yetiştirmiş biri olarak aktif siyasetle de yakından ilgilenir. Moldo Niyaz, Kırgız ve Çağatay Türkçesi dışında Arapça ve Farsçayı da rahatlıkla konuşup yazabilen eserlerini Arap alfabesini kullanarak o günün Kırgız Türkçesiyle kendisi yazar. El yazısıyla hazırladığı eserlerinden anlaşıldığı kadarıyla Moldo Niyaz; Kırgızların yaşadığı coğrafyanın tamamını dolaşır. Moldo Niyaz daha çok Hokand Hanlığı döneminde yaşamış olmakla birlikte Rus işgalinin başladığı ve tamamlandığı döneme de şahitlik eder. Eserlerinde ağırlıklı olarak dinî konuları işleyen şair, dönemin sosyal ve siyasî olaylarına da kayıtsız kalmaz. Rus işgaline sert bir biçimde tepki gösteren, onlarla iş birliği yapan Kırgız yöneticilere de ağır eleştiriler yöneltir. Şiirleri tarihî bir belge niteliği de taşıyan, geleneklere ve ahlaki kurallara bağlı bir hayat süren, dolaştığı bölgelerin yöneticilerine danışmanlık hizmeti de veren Moldo Niyaz, 1896 yılında doğduğu köyde vefat eder. Sözlü edebiyattan yazılı edebiyata geçiş döneminin etkili isimlerinden biri olan Niyaz, şiirlerinde çeşitli konularla ilgili geçmiş olayları tecrübe ve ibret olması amacıyla aktarır. Nasihat vermek amacıyla söylenen Kırgız halk şiiri türü ‘sanat’ın içeriğini zenginleştirerek dönemin tarihî gerçeklerini de bu şiir türü ile anlatır. ‘Sanat’, ‘Sanat Digar’, ‘Sanat Hasirat’, ‘Sanat Digarast’ gibi adlar verdiği şiirlerine bakıldığında Moldo Niyaz’ın sadece bir şair değil; aynı zamanda tarihçi, seyyah, öğretmen, âlim ve filozof olduğunu söylemek mümkündür. Şiirlerinde dünyayı, toplumsal veya bireysel ilişkileri, tarihî olayları din merkezli ele alan şair, düşüncelerini aktarmada da oldukça cesurdur. Moldo Niyaz’ın şiirlerinde yer verdiği temaların incelendiği bu çalışma iki bölüm olarak hazırlandı. Giriş olarak adlandırılan ilk bölümde Kırgız Türklerinin siyasî ve kültürel tarihi üzerinde duruldu. Böylelikle şiire yansıyan temaların bir bütünlük içerisinde yorumlanması ve dönemle bağının kurulması amaçlandı. İlk bölümün son başlığında da şairin hayatı ve edebî kişiliği üzerinde duruldu. Çalışmanın ikinci bölümünde Moldo Niyaz’ın şiirleri, ele alınan temalar bakımından değerlendirildi. Bu değerlendirmede toparlayıcı olması açısından tüm şiirler üç üst tema grubu şeklinde verildi. Bu üst gruplar kendi içerisinde tem olarak adlandırılan daha küçük başlıklara bölünerek değerlendirildi. Temlere Moldo Niyaz’ın eseri içerisinden verilen örneklerde dipnot bilgisi yazarın soyadı ve eserin yayın tarihi kullanılmadan sadece sayfa numarası şeklinde verildi. Çalışmada kullanılan şiir örneklerinin orijinal şeklinin transkripsiyonu italik olarak ve aktarmanın solunda kalacak şekilde düzenlendi.